Jak poprawić edukację finansową – wnioski z meta-analizy

W 2013 roku opublikowana została największa jak dotąd meta-analiza dotycząca skuteczności programów edukacji finansowej – „The Effect of Financial Literacy and Financial Education on Downstream Financial Behaviors” [1]. Trójka naukowców, John G. Lynch z Leeds School of Business, Daniel Fernandes z Rotterdam School of Management i Richard G. Netemeyer z University of Virginia, przeanalizowała 188 różnego typu interwencji edukacyjnych w zakresie finansów osobistych, w których brało udział 585 168 osób. Wyniki tej meta-analizy są jednoznaczne. Edukacja finansowa, bez względu na rodzaj programu, nie przynosi zakładanych rezultatów. Oto najważniejsze wnioski wynikające z tej meta-analizy:

Wniosek # 1.

Zasadnicze znaczenie mają: długość trwania danego programu oraz w jakim momencie życia uczestniczą w nich ich beneficjenci. Jednakże w dłuższej perspektywie czasowej (24 miesiące od zakończenia edukacji finansowej), kursanci niemal w całości zapominają to, czego się nauczyli. Bez względu na to, czy uczestniczyli w jednogodzinnym wykładzie, czy w kilkutygodniowym, rozbudowanym programie edukacji finansowej. Oczywiście, zgodnie z logiką, efekty kursów tego typu są większe bezpośrednio po zakończeniu w nich udziału. A stopniowo maleją wraz z upływem czasu. Niepokojąca jest jednak skala i tempo, w jakim maleje poziom nabytej wiedzy.

Wniosek # 2.

Ponadto prowadzone dotychczas badania naukowe nt. skuteczności programów edukacji finansowej wykazują niemal zerowy wpływ na zmianę zachowań finansowych u ich uczestników. W meta-analizie wyodrębniono cztery rodzaje badań i stwierdzono następującą zależność statystyczną (r):

– badania w pełni eksperymentalne (najbardziej wiarygodne naukowo: grupy kontrolne i/lub testy zrandomizowane) – korelacja na poziomie 0,009 % (O=11, N=15782)
– badania częściowo eksperymentalne (badano efekty kursów bez odniesienia do grup kontrolnych) – 0,034 % (O=76, N=328478)
– analizy korelacyjne z zaawansowanymi procedurami statystycznymi – 0,071 % (O=23, N=82323)
– analizy korelacyjne z podstawowymi procedurami statystycznymi – 0,153 % (O=78, N=158585).

Krótko mówiąc, im bardziej rygorystyczna naukowo metoda, tym mniejsza korelacja między kursem a zachowaniem uczestników po kursie. Po drugie, średnia z wszystkich badań wynosi 0,1 % istotności statystycznej. Podczas gdy za znaczący wynik uważa się wartość 0,4 % i więcej. Natomiast gdyby brać uwagę tylko badania wykonane z zachowaniem najbardziej wiarygodnych metod naukowych, czyli badania eksperymentalne z grupami kontrolnymi i testami zrandomizowanymi, trudno byłoby mówić o jakiekolwiek znaczącej korelacji, gdy współczynnik istotności statystycznej wynosi zaledwie 0,009 %.

Wniosek # 3:

Programy edukacji finansowej są za krótkie. Co więcej, traktowane są jako tzw. interwencja edukacyjna, a nie długi, wieloletni proces.

Wniosek # 4:

Autorzy meta-analizy sugerują, że najbardziej skuteczne byłyby krótkie kursy doszkalające przed podjęciem ważnej decyzji finansowej, w których można by uczestniczyć przez całe życie (tzw. life-long education). Czyli dla nastolatków wskazane byłoby uczestnictwo w kursach na temat prowadzenia budżetu rodzinnego (np. przed ślubem) lub na temat zalet i wad kredytów hipotecznych. Dla dorosłych kursy na temat zakładania firmy i różnych form inwestowania. A dla seniorów, choćby kursy na temat polis posagowych.

Wniosek # 5:

Jedynym pozytywnym wnioskiem wynikającym z meta-analizy jest stwierdzenie następującej zależności. Im bliżej do podjęcia ważnej decyzji życiowej, tym kursy edukacji finansowej mają więcej sensu i są bardziej skuteczne. To rodzi hipotezę, że edukacja finansowa w szkołach nie wpływie znacząco na jakość podejmowanych decyzji finansowych w życiu dorosłych. Choćby ze względu na zbyt dużą lukę czasową, czasem kilkuletnią, od chwili zapoznania się z danym materiałem nt. finansów osobistych. Jednak taka hipoteza może mijać się z prawdą. Edukacja finansowa w Polsce w zasadzie nie istnieje na dużą skalę. A jeśli już się gdzieś pojawia, to w formie trzech lub sześciu lekcji w ciągu całego roku szkolnego. To stanowczo zbyt mało.

Wniosek # 6:

Co równie ważne, meta-analiza, o której mówimy, badała programy edukacji finansowej, które trwały maksymalnie kilka tygodni. Nie kilka miesięcy, nie kilka lat, tylko kilka tygodni. Niestety trudno oczekiwać rzetelnej meta-analizy dłuższych programów, bo tych w edukacji szkolnej po prostu brakuje. Dopiero od niedawna dłuższe programy funkcjonują w niektórych krajach (np. Australia, Nowa Zelandia czy Walia). Dlatego na efekty i analizy przyjdzie nam pewnie poczekać jeszcze parę dobrych lat.

Wniosek # 7:

Jakiekolwiek próby obiektywnego zmierzenia efektywności programów edukacji finansowej są w zasadzie niewykonalne. Zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę także inne uwarunkowania. Przykładowo, nawet jeśli każdy beneficjent takich programów, na bazie otrzymanej wiedzy, będzie podejmował te same decyzje (np. zaciągnie prędzej czy później kredyt bankowy), to zasadność takiej decyzji, jak i jej długoterminowe skutki, będą zapewne mocno zróżnicowane. Musimy bowiem pamiętać, że na każdą taką decyzję będą wpływały inne czynniki. Jak choćby presja czasowa czy presja ze strony partnera życiowego, stan psychiczny czy fizyczny w dniu podejmowania decyzji. Istotne mogą się też okazać zdolności perswazyjne sprzedawcy danego produktu finansowego. A ewentualna ewaluacja będzie szukała korelacji pomiędzy jakością podjętej decyzji a jakością wiedzy otrzymanej wcześniej podczas kursu czy szerszego programu edukacyjnego. Tylko że w takim układzie zostaną pomięte inne wspomniane czynniki, które w zasadzie mają decydujący wpływ na finalną decyzję.

Wniosek #8:

Obecne programy edukacji finansowej nie spełniają założeń ich autorów. Czas pokaże, czy doczekamy się w Polsce programu edukacji finansowej z prawdziwego zdarzenia.

Źródła
[1] Fernandes, Daniel and Lynch, John G. and Netemeyer, Richard G., Financial Literacy, Financial Education and Downstream Financial Behaviors (full paper and web appendix) (January 6, 2014). Forthcoming in Management Science. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=2333898
Pełna meta-analiza
Streszczenie

 

W artykule wykorzystano darmowe zdjęcie z serwisu Freepik.

Wojciech Głąbiński

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *